Arheološka trka sa prugom kod Malče – na trasi buduće obilaznice otkriveno naselje iz ranog Bakarnog doba

Da nije bilo plana za izgradnju železničke obilaznice oko Niša, niko nikada ne bi saznao da se ispod njiva u ataru sela Malča nalazi naselje iz ranog bakarnog doba. Na potezu od oko 500 metara dužine, gde će uskoro proći koloseci, arheolozi su otkopali slojeve koji su milenijumima bili skriveni ispod privatnih oranica. Ono što je počelo kao rutinska provera terena zbog antičke žitnice, pretvorilo se u otkriće koje menja znanje o praistoriji ovog dela Srbije.

Priča o niškoj obilaznici zapravo je priča o dva različita vremena koja se dodiruju na lokacijama Orničje i Novosel. Prvi lokalitet, Rondel, sa svojim specifičnim kružnim šancem, predstavlja relikt bakarnog doba koji je na jug stigao iz srednje Evrope, dok je mlađe naselje Novosel nastalo tek nakon što je život na Rondelu utihnuo.

Između ovih praistorijskih struktura, kao nemi svedok vremena, pojavio se i jedan rimski grob, dokaz da je ovo uzvišenje iznad Nišave bilo važno i hiljadama godina kasnije.

Sada, dok se na Novoselu iskopava poslednji hektar i po zemlje, arheolozi vode trku sa prirodnom erozijom i građevinskim rokovima. Svaki kvadratni metar koji se danas dokumentuje predstavlja spasenu informaciju, jer bi ovi krhki ostaci zemljane i drvene arhitekture, bez zaštitnih iskopavanja, nestali pod prugom ili prosto pod zubom vremena.

Ovaj lokalitet je pronađen prilikom sondažnih arheoloških istraživanja na trasi železničke obilaznice. Prethodno smo, tridesetak metara severnije na trasi gasovoda Niš–Dimitrovgrad, otkrili ostatke objekta iz antičkog perioda, konkretno žitnicu. Na ovom prostoru smo očekivali stambeni objekat iz istog perioda koji je bio vezan za tu žitnicu, jer žitnica nikada ne stoji sama. Međutim, otkrili smo nešto sasvim drugačije i potpuno neočekivano – praistorijski lokalitet Rondel, odnosno kružni arheološki lokalitet. Nakon probnih, sondažnih istraživanja, sproveli smo potpuna arheološka iskopavanja ovog mesta. Radi se o kružnom lokalitetu tipa Rondel koji potiče iz eneolitskog perioda, odnosno bakarnog doba – objašnjava Aleksić.

Arheolog Aleksandar Aleksić koji vodi istraživanja u Malči ističe da su ovi radovi bili ključni za opstanak samog nalazišta, koje se nalazi na visokoj obali Nišave.

Lokalitet je delimično oštećen prirodnim procesima erozije jer se nalazimo na visokoj obali Nišave. Da nismo sproveli ova iskopavanja u okviru izgradnje železničke obilaznice, čitav lokalitet bi praktično nestao usled prirodnih procesa u narednih sto ili dvesta godina. Nalazi se apsolutno vezuju za poznati period u niškom kraju koji pripada Bubanj kulturnoj grupi, konkretno kompleksu Bubanj–Salkuca–Krivodol. Posebno je zanimljivo to što smo u samom središtu lokaliteta otkrili rimski grob. To upućuje na jasan zaključak da je ovaj lokalitet u rimsko vreme bio vidljiv kao tumul, s obzirom na to od čega je i kako bio sagrađen – navodi arheolog.

Nakon što su iskopavanja na prvom lokalitetu završena, fokus se pomerio ka stručnoj obradi i drugom, prostranijem nalazištu.

Iskopavanja smo završili i kompletan arheološki sadržaj je uklonjen. Karakteristika ovog lokaliteta su ostaci drvene i zemljane arhitekture, pa su ovo što se sada vidi zapravo otisci aktivnosti koje su se obavljale prilikom njegovog formiranja. Sav sadržaj je uklonjen kako bi usledila izgradnja bez uništenja arheološkog nasleđa. Ovaj tip lokaliteta je karakterističan za centralnu Evropu i predstavlja tradiciju iz neolitskog perioda. Ipak, velika je razlika u tome što je naš rondel iz eneolita, odnosno bakarnog doba. Taj uticaj se širio na jug ka nama, ali mi do sada nismo imali ovakvih lokaliteta – ističe.

Aleksić navodi da je lokalitet Novosel sledeća velika faza u zaštiti nasleđa na ovoj trasi.

Što se tiče lokaliteta Novosel, on pripada mlađem periodu u odnosu na Rondel. Nove zajednice su formirale ovo naselje nakon što je prestao život na prethodnom lokalitetu. Naš zadatak je da na Novoselu sprovedemo potpuna arheološka iskopavanja i uklonimo sav arheološki sadržaj iz trase železničke obilaznice kako bismo sprečili njegovo uništenje prilikom izgradnje. Lokalitet Novosel je prilično prostran – njegova dužina je oko 500 metara, a prosečna širina oko 30 metara. To znači da moramo istražiti i iskopati površinu od oko hektar i po kako bismo u potpunosti zaštitili arheološko nasleđe koje se tu nalazi – kaže Aleksandar Aleksić.

Naučni značaj ovih istraživanja, koja ne bi bila moguća bez infrastrukturnog projekta, na kraju će biti krunisan laboratorijskim analizama.

Značaj otkrića je u tome što imamo novi tip lokaliteta koji je do sada bio gotovo nepoznat kod nas i koji potpuno menja sliku o praistorijskim periodima, pre svega o eneolitu. Budući da su pokretni arheološki nalazi pronađeni u zatvorenim celinama, oni će biti predmet dalje stručne i naučne obrade, što će nam pružiti mnogo bolju sliku o celoj ovoj priči. Sreća u nesreći je što je trasa železničke obilaznice projektovana baš preko ovog mesta, jer ga inače nikada ne bismo otkrili – zaključuje Aleksić.

Ipak, nakon što se završi „trka sa bagerima“ i završi stručna obrada, arheolozi će nastaviti da se suočavaju sa hroničnim nedostatkom prostora za trajno čuvanje pronađenog blaga.

Kao izlaz iz ove situacije, Aleksić predlaže osnivanje arheološkog repozitorijuma ili centra koji bi bio pod nadležnošću Grada ili Zavoda za zaštitu spomenika. 

Takav centar ne bi bio zamena za Muzej, kako tvrdi, već neophodan prostor za konstantnu obradu materijala i dokumentacije, ali i skladištenje tona keramike i predmeta koji ne idu direktno u stalne muzejske postavke, ali zahtevaju adekvatnu zaštitu. 

Prema njegovim rečima, to je minimum koji nasleđe ne samo da zaslužuje, već kao civilizacijski trag – prosto zahteva.