Niški komitet na današnji dan započeo oslobođenje grada, ali velikani počivaju u zapuštenim grobovima

Na današnji dan, 24. februara 1874. godine, u kući Mihajla Božidarca formiran je Niški komitet, čime je tajnom zakletvom tridesetak građana započeta direktna organizacija oslobođenja Niša i južnih krajeva od osmanske vlasti. Dok ovaj datum simbolizuje hrabrost elite koja je pred krstom prote Petra Ikonomovića trasirala put ka matici Srbiji, spomenici glavnim akterima na Starom groblju decenijama su prepušteni propadanju i nemaru. Iako su ovi velikani postavili temelje slobodnog Niša, njihova večna počivališta danas su zarasla u korov gde svedoče o odnosu grada prema sopstvenoj istoriji.

Formiranje ove tajne organizacije predstavljalo je kulminaciju decenijskog otpora koji je u niškom kraju tinjao još od Čegarske bitke i Prvog srpskog ustanka. 

Trgovačka, zanatska i intelektualna elita tadašnjeg Niša, predvođena Todorom Stankovićem, Todorom Milovanovićem i Nikolom Koletom Rašićem, uspostavila je stalnu vezu sa knezom Milanom Obrenovićem. 

Delovanje Niškog komiteta nije bilo ograničeno samo na lokalne okvire, već je predstavljalo strateški nukleus za oslobođenje šire oblasti – od Niša do Skoplja i Prištine. 

Istoričar Miloš Stojković ukazuje na to da je upravo ova organizacija bila ključna veza između naroda pod osmanskom vlašću i slobodne srpske države, pripremajući teren za ulazak vojske i konačno podizanje srpskog barjaka na niškoj tvrđavi nakon četiri i po veka.

Zaverenici su se zakleli svojom čašću i životom, pred Jevanđeljem i krstom, da će se boriti do oslobođenja Niša i niškog kraja. Petar Ikonomović, sveštenik niški ih je zakleo i od tada se formalno uzima da je početak srpske tajne organizacije, danas bismo rekli zavereničke. Imali su stalni kontakt sa predstavnicima Kneževinom Srbijom, pre svega sa Milošem Milovanovićem, koji je bio veza sa tadašnjom srpskom Vladom. Koliki je bio značaj Niškog komiteta govori činjenica da je upravo odred Koleta Rašića prvi ušao u Leskovac, pre same srpske vojske, a knez Milan je ukazao veliko poštovanje i čast prema Nišlijama i Niškom komitetu, dozvolivši Todoru Stankoviću da podigne prvi srpski barjak nad niškom Tvrđavom, nakon gotovo četiri i po veka, niški grad je ponovo bio slobodan i spojen sa srpskom državom – navodi Stojković.

Istoričar naglašava da vizija niškog Komiteta nije bila samo oslobođenje grada, već mnogo šira oblast, te je delovanje Komiteta bilo je usmereno na povezivanje svih krajeva koje danas nazivamo Starom Srbijom.

Niški komitet nije želeo samo oslobođenje Niša, već mnogo širu oblast koja zahvata stare srpske prestonice, sve do Skoplja, Prizrena i Prištine. Upravo je Niški komitet bio nukleus oslobođenja koji će započeti Srpsko-turskim ratovima, a završiti Balkanskim ratovima. Delatnost Todora Stankovića, koji je kasnije bio konzul u Prištini i Skoplju, dovoljno govori o tome da su se ovi velikani borili za oslobođenje čitave oblasti koja je bila pod osmanskim jarmom – objašnjava istoričar.

Uloga prote Petra Ikonomovića u ovom oslobodilačkom pokretu bila je presudna, uprkos stalnim pritiscima turskih vlasti i crkvenih krugova koji su se protivili njegovom rukopoloženju. Zbog učešća u zaveri, Turci su ga osudili na smrtnu kaznu, od koje ga je spasio sudija Mihajlo Adamušević, ubedivši sud da je reč o drugom čoveku. 

Iako je za svoje zasluge odlikovan Takovskim krstom i ordenom Belog orla, njegovo poslednje počivalište na Starom groblju decenijama je bilo prepušteno zaboravu i rastinju.

Dugo se verovalo da su grobovi prote Petra i njegovog oca, prote Jovana Popovića Ikonomova, uništeni sedamdesetih godina prošlog veka zbog izgradnje stambenih objekata. Istraživač Miroslav Veličković uspeo je da locira spomenik tek nakon višemesečnog rada na terenu i ispravljanja grešaka u zvaničnim bazama podataka, gde je prezime bilo pogrešno upisano. Gornji deo spomenika pronađen je iza groba njegovog oca, potpuno prekriven bršljanom i lišćem oraha, a identifikacija je potvrđena na osnovu jedine sačuvane crno-bele fotografije iz crkvene arhive – navode iz Društva za negovanje slobodarskih tradicija Srbije.

Ipak, grobna mesta gde oni počivaju i dalje su u kritičnom stanju, što ukazuje na to da se obeležavanje godišnjica često svodi na puki folklor. 

Istoričar Miloš Stojković upozorava da zapuštenost ovog memorijalnog kompleksa, gde počiva najmanje 18 članova Komiteta, predstavlja ozbiljan propust u očuvanju nacionalnog identiteta.

Ono što za sada ostaje mrlja u našoj kolektivnoj svesti jeste stanje Starog groblja gde je sahranjeno 18 članova Niškog komiteta. Nadam se da će u budućnosti ovo groblje dobiti zasluženi status memorijala, da će njegov opšti izgled, pristupačnost i značaj biti na mnogo višem nivou, jer ono prevazilazi značaj Niša i ima nacionalni srpski značaj – zaključuje Stojković.

Sudbina grobova ljudi koji su doneli slobodu Nišu i dalje zavisi od entuzijazma pojedinaca, dok sistemska briga o ovom istorijskom kompleksu, uprkos njegovom nacionalnom značaju, i dalje izostaje.

View this post on Instagram

A post shared by Južne vesti (@juznevesti)

Dok su učesnici Komiteta u mraku okupacije crtali mape slobode, njihova počivališta danas ne postoje na mapi prioritetnog održavanja. 

Bez dostojanstvenog odnosa prema grobu onog ko je zakletvu izgovorio, svaka priča o istorijskom dugu Niša ostaje tek prazna forma.